Historia organów

Krótka historia wielkich organów Mertena Friese-
Tobiasa Lehmann-Rudolpha Dalitza w Kościele
Franciszkanów p.w. Św. Trójcy w Gdańsku
Kościół Św. Trójcy to jeden z trzech zachowanych od zniszczeń wojennych kościołów gdańskich, w którym instrumenty organowe funkcjonowały od bardzo dawna. Pierwsza wzmianka o organach, zbudowanych przez Balzera Stürmera z Malborka pochodzi z 1568 roku. Kolejne organy wybudował najprawdopodobniej Marten Friese w latach 1616-18. Instrument ten został umieszczony z przodu gotyckiej hali, u zbiegu jednonawowego prezbiterium i wschodniej ściany nawy południowej kościoła. Wejście nań było możliwe z klatki schodowej lektorium – konstrukcji ceglanej stanowiącej dość szeroki balkon, który wykorzystywany był przez śpiewaków i instrumentalistów – jedynego zachowanego tego typu zabytku architektonicznego w Polsce.
Specyficzne warunki akustyczne zapewniają kubatura kościoła i gotyckie sklepienia kościoła głównego podtrzymywane na wysokości 22,65 m przez 10 masywnych filarów rozstawionych w dwóch szeregach co 5 metrów z długim na 28 m i szerokim na 11 m prezbiterium. 37-głosowe organy posiadały trzy manuały o zakresie tonów: (CDEFGA-c’’) zgrupowane w sekcjach: Hauptwerk, Brustwerk, Ruckpositiv oraz klawiaturę nożną o zakresie tonów (CDEFGA-?). Obok nich funkcjonowały także urządzenia dodatkowe takie jak: Tremulant, Herrpauke i 3 ruchome gwiazdy (Cymbelsterne). Całość napędzało 8 miechów klinowych. Mimo różnorodnych prac prowadzonych przy instrumencie w latach 1641, 1648, 1684 i 1697 nie dokonywano w nim większych zmian. Dopiero w roku 1703 organmistrz Tobias Lehmann dokonał dużej przebudowy instrumentu. Dobudowano wtedy na południowej ścianie obok empory z głównym instrumentem balkon znowym prospektem i umiejscowiono tam część głosów pedałowych. Zmieniono dyspozycję przy wykorzystaniu starych piszczałek, dodając dwa nowe głosy i przebudowując kilka starych oraz poszerzono zakres klawiatur.

Ostatecznie w 1757 roku Friedrich Rudolf Dalitz dodał dwa następne głosy oraz zmienił intonację instrumentu. Nie są znane informacje o pracach przy instrumencie w XIX stuleciu, więc prawdopodobnie w barokowej formie przetrwał on aż do 1914 roku, gdy firma Heinrichsdorff kompletnie zmieniła zawartość instrumentu. Rozszerzono dyspozycję do 58 głosów, trakturę gry zmieniono na pneumatyczną, ponadto zmianie uległo umiejscowienie poszczególnych sekcji oraz stołu gry. Te daleko idące zmiany w stylistyce muzycznej nie spowodowały jednak znaczących zmian w wyglądzie prospektu.

W czasie drugiej wojny światowej, w roku 1943, na podstawie wytycznych stworzonych przez tzw. Keibelgruppe – zespół rzeczoznawców Trzeciej Rzeszy oceniających wartość zabytków – instrument
został rozebrany i wywieziony na Żuławy do wsi Lichnowy. Po wojnie natomiast został przywieziony z powrotem i był przechowywany na poddaszu kościoła Św. Trójcy. W 1960 roku odtworzono balkon z prospektem pedałowym z 1703 roku, za którym kartuski organmistrz Ryszard Plenikowski zbudował organy pneumatyczne, 24-głosowe. Stół gry został umieszczony na podwyższeniu pod organami i połączony z wiatrownicami na balkonie. Już w trakcie uroczystego poświęcenia instrumentu mimo dobrego i dostojnego brzmienia Bronisław Rutkowski, który odbierał organy zwracał
uwagę na brak dostępu do instrumentu, co uniemożliwiało wszelkie naprawy i strojenie oraz na duże opóźnienie spowodowane oddaleniem stołu gry od źródła dźwięku. W latach 80-tych XX wieku firma Mollin przeprowadziła prace remontowe polegające na odczyszczeniu wszystkich elementów organowych, regulacji traktury, częściowej wymianie mieszków, intonacji i strojenia.

W grudniu 2008 roku ze względu na konieczność podjęcia prac zabezpieczających ścianę kościoła, prace rekonstrukcyjne oraz zły stan techniczny instrumentu zdemontowano go i wykonano inwentaryzację pomiarową. Pracę wykonał zespół pod kierunkiem dr Andrzeja Szadejko w składzie: dr Przemysław Lewko, Tomasz Szałajda, Maciej Sztuba we współpracy z firmą organmistrzowską Zdzisław Mollin z Odr. Instrument ten w ramach projektu odbudowy wielkich organów zostanie złożony w nowym miejscu w nawie północnej i będzie dalej służył w kościele jako instrument liturgiczny.

Na początku XXI wieku dr Andrzej Szadejko stworzył koncepcję odbudowy instrumentu odpowiadającego instrumentowi oryginalnemu, jaki krył się za manierystycznym prospektem z 1618 roku i prospektem barokowym z 1703 roku. Koncepcja ta jest obecnie realizowana.

Leave a comment

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *